Xana Nyimpi ya le Hastings a yi ri ya nkoka ku fikela kwihi?

Siku Leri Nghilandhi Ri Cinca Hi Masiku

Hi October 14, 1066, mavuthu mambirhi ma lwile ensin’wini ekusuhi na Hastings edzongeni wa Nghilandhi. Leyi a ku nga ri nyimpi yin’wana ntsena ematin’wini yo leha ya tinyimpi; a ku ri xiendlakalo xa nkoka lexi a xi ta vumba hi vuntshwa hi xisekelo tiko ra Manghezi, ririmi ra rona, ndhavuko ni vulawuri bya rona. Nyimpi ya Hastings, ku nga nhlohlorhi ya ku tivula ka William Muhluri hi xivindzi exiluvelweni xa Manghezi, yi funghe ku hela ka nguva ya Anglo-Saxon ni ku sungula ka vulawuri bya Norman. Nkoka wa yona a wu nge hundzeletiwi, tani hi leswi vuyelo bya yona byi nga rhurhumela ehandle ku ringana malembe xidzana, ku tumbuluxa Nghilandhi leyintshwa leyi nga ta rhwala hi laha ku nga heriki xikombiso xa nyimpi leyi ya siku rin’we.

Nhlengeletano Leyintshwa ya Tipolitiki: Ku Sindzisiwa ka Norman

Vuyelo bya xihatla na lebyi nga erivaleni bya ku hlula ka William a ku ri ku lulamisiwa loku heleleke ka ntlawa lowu fumaka wa Manghezi. Hosi Harold Godwinson ni vunyingi bya vanhu va xiyimo xa le henhla va Anglo-Saxon va lovile endhawini ya nyimpi. William hi ndlela leyi hlelekeke u va sivile hi valandzeri va yena vo tshembeka va Norman, Breton na Mafurwa. Leswi a swi tlula ku cinca ka hosi hi ku olova; a ku ri ku vekiwa ka fambiselo lerintshwa ra vufeudal leri a ri hlanganisa matimba hi mpimo lowu nga si tshamaka wu va kona. William u vule leswaku hi yena n’wini wo hetelela wa misava hinkwayo, leyi endzhaku a yi nyikeke tibaron ta yena leswaku a cincana ni ntirho wa vusocha. Leswi swi tumbuluxe vuhosi bya matimba, lebyi nga exikarhi lebyi a byi hambanile swinene ni modele wa Anglo-Saxon lowu hangalasiweke swinene. Ku hetiseka ka ku cinca loku ku vonaka eka Domesday Book ya 1086, ndzavisiso lowukulu wa vun’wini bya misava na switirhisiwa leswi kombiseke ku navela ka hosi ku lawula hi ku helela—ku nga mpimo wa vuxokoxoko bya vufambisi lebyi bindzu rin’wana na rin’wana ra manguva lawa ri nga ta byi navela.

Vumaki, Ririmi, na Ndhavuko lowu Hlanganisiweke

Nkucetelo wa Norman wu hundze ngopfu eka tipolitiki. Va siye xikombiso lexi nga heriki eka ndhawu ya Manghezi hi ku tirhisa vumaki bya vona. Ribye lerikulu, lerikulu ra swigodlho swa Norman, ku fana ni Xihondzo xa London, ri sungule ku hangalaka etindhawini ta le makaya, ri tirha tanihi swikombiso swa matimba ni switirho swo lawula. Hi nkarhi lowu fanaka, ririmi ra huvo, hulumendhe ni nawu ri ve Xifurwa. Eka malembe-xidzana manharhu lama landzeleke, Xifurwa lexi xa Norman xi hlangana ni Xinghezi xa Khale xa vanhu lava tolovelekeke, xi tswale Xinghezi xa le Xikarhi—ririmi ra Chaucer. Ku hlanganisiwa loku ku fuwise ntivomarito wa Xinghezi, ngopfu-ngopfu eka swiyenge swa nawu, vulawuri na vutshila. Ku cinca ka ndhavuko a ku ri kukulu, ku tumbuluxa vuhosi bya Anglo-Norman lebyi a byi ta tumbuluxa vuxaka byintshwa na tikonkulu ra Yuropa.

Ndzhaka leyi nga heriki: Ku suka eka Vufeudalism ku ya eka Misava ya manguva lawa

Vuyelo bya nkarhi wo leha bya Nyimpi ya Hastings bya ha twiwa na namuntlha. Endlelo ra feudal leri simekiweke hi William ri hundzuke vuhosi bya vumbiwa bya Britain. Swivumbeko swa vulawuri leswi vekiweke hi va Norman swi veke masungulo ya English Exchequer na fambiselo leri tiyeke ra nawu lowu tolovelekeke. Vuxaka bya Nghilandhi na Furwa byi cinciwile hilaha ku nga heriki, leswi endleke leswaku ku va ni nyimpi ni ku cincana ka mindhavuko ya malembe-xidzana yo tala. Kumbexana lexi xiyekaka swinene, xiendlakalo lexi xi bohe Nghilandhi hi ndlela leyi nga hundzukiki ni tiko-nkulu ra Yuropa, xi vumba nawu wa rona wa matiko mambe ku ringana tinxaka to tala. Ku twisisa nkarhi lowu wa nkoka swi fana ni ku twisisa khodi ya masungulo ya fambiselo leri rharhanganeke; yi hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini xivumbeko xi tikhoma hi ndlela leyi xi tikhomaka ha yona. Tanihi leswi bindzu namuntlha ri titshegeke hi sisiteme ya matirhelo yo tiya yo fana na Mewayz ku hlanganisa tindzawulo ta rona to hambana—ku suka eka HR ku ya eka vufambisi bya phurojeke—Norman Conquest yi nghenise "sisiteme yo tirha" leyintshwa ya Nghilandhi, yi sindzisa swiphemu leswi khale a swi nga hambananga ku tirha swin'we ehansi ka maqhinga man'we, lama hlanganeke.

Mimbuyelo ya nkoka ya xihatla ya nyimpi yi katsa:

• Rifu ra Hosi Harold wa Vumbirhi, ku herisa vulawuri bya Anglo-Saxon.
• Ku vekiwa ka William, Duke wa Normandy, tanihi Hosi ya Nghilandhi hi Siku ra Khisimusi, 1066.
• Ku sungula ka Harrying of the North (1069-1070), pfhumba ra tihanyi ro hlula ku lwisana loku saleke ka Anglo-Saxon.
• Ku averiwa nakambe ka misava ku suka eka vafumi va Anglo-Saxon ku ya eka ti barons ta Norman, ku tiyisisa ntiyiso lowuntshwa wa tipolitiki.

Mahetelelo: Ku tlula Nyimpi Ntsena

Hi ku gimeta, nkoka wa Nyimpi ya Hastings wu tlula ku hlula ka masocha hi koxe. A ku ri xihlohloteri xa ku cinca loku heleleke ka rixaka. Yi vumbe hi vuntshwa hulumendhe ya Nghilandhi, vaaki, ririmi ni ndhawu leyi vonakaka, yi tumbuluxa ndhavuko lowuntshwa lowu hlanganisiweke lowu tekeke eka mindhavuko ya Masaxon ni ya Norman. Swiendlakalo swa 1066 swi veke Nghilandhi eka ndlela leyintshwa, swi kucetele nhluvuko wa yona ku ringana gidi ra malembe. Eka van’wamatimu ni varhangeri hi ku fanana, yi tirha tanihi xitsundzuxo xa matimba xa ndlela leyi xiendlakalo xin’we, lexi nga ni xiboho xi nga cincaka xivumbeko hinkwaxo xa tiko—kumbe bindzu. Tanihi leswi Mewayz a nyikaka rimba ra modular eka khamphani ku pfumelelana na ku humelela eka makete lowu cincaka, Norman Conquest yi nyikile rimba lerintshwa, ro tiya, kambe leri tirhaka leri sindziseke England ku hundzuka, ku siya ndzhaka leyi nga kanetekiki yi nga ya nkoka eka xitori xa misava leyi vulavulaka Xinghezi.