11.8M kakai 'o e EU totongi tukuhau ki he ngaahi pule'anga 'oku 'ikai ke nau lava 'o fili ki ai

"Ko e tukuhau ta'e fakafofonga'i 'oku 'ikai ko ha tangi fakahisitolia pe — ko ha tu'unga faka'aho 'oku ngaue ki he meimei toko hongofulu ma ua miliona 'o e kau 'Iulope kuo nau fai tonu 'a e me'a 'oku kole 'e he EU meiate kinautolu: hiki, fakatahataha'i, tokoni, mo langa ha ngaahi mo'ui 'i he ngaahi kau'afonua."

Ko e hā ‘a e ngaahi nunu‘a mo‘oni ‘o e māmaní ki he kau tangata‘ifonua ‘oku uesia?

Ko e ngaahi nunu'a 'oku fakatou faka'ekonomika mo faka'atamai. Lipooti 'e he kau tangata'i fonua 'o e EU fe'ave'aki 'a e ma'ulalo ange 'a e fetu'utaki fakapolitikale, ha ongo 'o e limbo fakasivile, mo e ngaahi tu'utu'uni fakatu'utamaki fekau'aki mo e feitu'u ke to ai 'a e ngaahi aka taimi loloa 'oku mio'i 'e he tukunoa'i fakapolitikale. Ko e ni'ihi 'oku nau foki ki honau fonua tupu'anga tautautefito ke fili 'i he ngaahi fili mahu'inga — ko ha ola fakavalevale 'oku ne tautea'i 'a e fakatahataha'i.

• Tukuhau ta’e ‘i ai ha le’o: ‘Oku totongi ‘e he kakai ‘o e fonua fefononga’aki ‘a e totongi tukuhau pa’anga hū mai fakalukufua tatau mo e kakai ‘o e fonua ka ‘oku ‘ikai ha’anau founga ke pole’i ‘aki ‘a e tu’utu’uni fakapa’anga ‘o fakafou ‘i he puha paloti ‘i honau fonua nofo’anga.
• Faka'ali'ali 'a e sisitemi penisoni: Ko e ngaahi tokoni ki he ngaahi sisitemi penisoni 'a e fonua talitali 'oku fai ia 'i ha ngaahi ta'u pe ngaahi hongofulu'i ta'u, ka ko e ngaahi pule'anga 'oku nau pule'i 'a e pa'anga ko ia 'oku fili kinautolu 'e ha kulupu 'oku 'ikai kau ai 'a e kau tokoni.
• Blindspot ki he fale mo e tu’utu’uni fakasosiale: Ko e ngaahi lao fakafonua ki he fale — pule’i ‘o e totongi nofo, vahevahe fale fakasosiale, ngaahi polokalama fakapapau’i ‘o e mokesi — ‘oku ne uesia hangatonu ‘a e kakai ‘o e fonua fefononga’aki ‘oku ‘ikai ha’anau fili ki he ngaahi paati ‘oku nau fokotu’u pe fakafepaki’i ‘a e ngaahi founga pehe ni.
• Ko e fakasi’isi’i fakapolitikale ‘e ua: ‘Oku mole foki ‘a e ngaahi fehokotaki’anga ola lelei ‘a e kau tangata’i fonua fefononga’aki tokolahi ki he sisitemi fakapolitikale ‘o honau fonua tupu’anga hili ‘enau ‘ikai ke ‘i ai ‘i ha taimi fuoloa, ‘o fakatupu ai ha konga ‘o e kau ‘Iulope ‘oku ‘ikai ha’anau pule’anga fakapolitikale ‘i he tu’unga fakafonua ‘i he ongo tafa’aki fakatou’osi.
• Vavaivai 'a e lao ngaue: Ko e ngaahi malu'i 'o e ngaue, lao ki he totongi si'isi'i taha, mo e totonu 'a e kau ngaue 'oku fokotu'u ia 'i he tu'unga fakafonua 'e he pa'anga 'a e kau ngaue fefononga'aki 'a e ngaahi pule'anga ka 'oku 'ikai lava ke nau taliui fakafili.

Ko e hā ha ngaahi fakalelei ʻoku fokotuʻu ke fakaleleiʻi ʻaki ʻa e Deficit Fakatemokalati ko ʻení?

Kuo toutou ui ‘e he Fale Alea ‘Iulope ki he ngaahi fonua memipa ke fakalahi ‘a e totonu fili fakafonua ki he kau tangata’i fonua ‘o e EU ‘oku nau nofo ‘i ha vaha’ataimi pau — ‘oku angamaheni ‘aki ‘a e ta’u ‘e nima, ‘o faka’ata ‘a e threshold ki he tu’unga nofo tu’uma’u. Na'e fakahaa'i mahino 'e he Konifelenisi 'o e 2021 ki he Kaha'u 'o 'Iulope 'a e 'ava ko 'eni ko ha hoha'a fakamu'omu'a 'oku 'ohake 'e he kakai 'o e fonua 'i he ngaahi panel fakakaukau 'i he konitinēniti kotoa.

Ko e ngaahi fokotu’u fakalelei ‘oku kamata ia mei he faka’ata kakato ‘o e fili fakafonua hili ‘a e ta’u ‘e nima ‘o e nofo, ki he ngaahi founga ‘oku faka’apa’apa ange ‘o hange ko e totonu ‘o e referenda fakatahataha pe ko e ngaahi fakataha fakafalealea fakamālohi mo e kau fakafofonga ‘o e kakai ‘o e fonua ‘oku nau fefononga’aki kimu’a pea toki fakapaasi ‘a e lao tukuhau. Kuo fokotu'u 'e ha kau MEP tokolahi ha fakahinohino 'e fakamālohi'i ai 'a e ngaahi fonua memipa ke foaki 'a e totonu fili fakafonua hili ha ta'u 'e hongofulu 'o e nofo ta'e-motu'a mo e tokoni tukuhau malohi — ka 'oku te'eki ke fakama'a 'e ha lao fakangatangata 'a e Fakataha Tokoni.

'I he tu'unga fakafonua, na'e fakakaukau'i 'e Pelisiume — pea tukuange — ha fakalelei 'i he 2023 'a ia na'e mei faka'ata ai 'a e kakai 'o e EU ke nau fili 'i he fili fakafederal hili ha ta'u 'e nima. Kuo fakakikihiʻi ʻe he kautaha lolotonga ʻa Siamané ʻa e fehuʻí ʻo ʻikai ke nau faʻu ha lao. ‘Oku tu‘uma‘u ‘a e fakafaingata‘a‘ia‘anga fakapolitikalé: ‘oku hoha‘a ‘a e ngaahi paati ‘oku lolotonga ‘i he lakanga ko iá ki he ngaahi poloka fili ‘oku ‘ikai lava ke tomu‘a tala; 'oku fakafōtunga 'e he ngaahi nga'unu fakafonua ha fa'ahinga fakalahi ko ha fakamanamana ki he pule'anga.

'Oku anga fefe 'a e fehokotaki 'a hono Pule'i 'o e Kolosi-Kau'afonua 'o e Faingata'a ki he Ngaahi Me'angaue 'oku Fiema'u 'e he Kau Mataotao Fakaonopooni?

Ko e kau tangata'i fonua 'o e EU fe'ave'aki 'e toko 11.8 miliona 'oku nau folau 'i he 'atakai ko 'eni ko e kau pisinisi disproportionately, kau ngaue tau'ataina, kau ngaue mama'o, mo e kau mataotao 'oku nau fakalele 'a e ngaahi ngaue 'i he ngaahi pule'anga lahi. Ko hono puleʻi ʻo e talangofuá, tukuhaú, fetuʻutaki mo e kau kasitomaá, mo e ngaahi ngāue fakapisinisí ʻi he ngaahi kauʻāfonuá ʻoku fie maʻu ai ʻa e ngaahi langa fakalakalaka ʻa ia kuo tuai hono ʻoatu ʻe he ngaahi puleʻanga fakafonuá. Ko e ava ko ia ko e feituʻu tonu ia ʻoku ʻi ai ʻa e ngaahi tuʻunga hangē ko e Mewayz — ko ha sisitemi fakalele pisinisi ʻoku 207-module kotoa ʻi he-taha ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe he kau fakaʻaongaʻi ʻe toko 138,000 tupu — tokoniʻi ʻa e kau mataotao ke fakatahatahaʻi ʻenau ngaahi meʻangāué, fakaʻotomētiki ʻa e kavenga fakapuleʻangá, pea tokangataha ki he langa ʻo tatau ai pē pe ko e tafaʻaki fē ʻo ha kauʻāfonua ʻoku nau ui

Ngaahi Fehuʻi ʻoku Faʻa ʻEke

'E lava nai ke fili 'a e kakai 'o e EU 'i ha fa'ahinga fili 'i honau fonua talitali?

’Io — ‘Oku foaki ‘e he lao ‘o e Aleapau ‘a e EU ki he kakai ‘o e EU ‘oku nau fefononga’aki ‘a e totonu ke nau fili mo tu’u ko e kau kanititeiti ‘i he ngaahi fili fakakolo fakalotofonua mo e fili Fale Alea ‘Iulope ‘i honau fonua nofo’anga. Kaekehe, ko e fili fale alea fakafonua, ‘a ia ‘oku ne pule’i ‘a e tukuhau fakahangatonu mo e lahi taha ‘o e ngaahi tu’utu’uni fakasosiale, ‘oku kei fakangatangata pe ia ki he kakai ‘o e fonua talitali. ‘Oku fakatupu heni ‘a e tefito’i asymmetry fakatemokalati: ‘oku fakaava ‘a e ngaahi fili ‘oku si’isi’i taha ‘a e kaunga fakapa’anga; ko e ngaahi fili 'oku ne fakapapau'i 'a e totongi tukuhau 'oku 'ikai.

Ko e totongi tukuhau 'i ha fonua 'oku 'ikai lava ke ke fili 'oku ta'efakalao pe ko ha maumau'i 'o e lao 'o e EU?

ʻIkai. ‘Oku ‘ikai fiema’u ‘e he ngaahi aleapau lolotonga ‘a e EU ke fakalahi atu ‘a e totonu fili fakafonua ki he kau tangata’i fonua ‘o e EU ‘oku nau nofo mei he ngaahi fonua memipa kehe. Ko e fa’unga fakalao ‘oku lolotonga ‘i ai na’e langa fakakaukau’i ia ke tauhi ‘a e pule’anga fakafonua ‘o e fili. Ko e tu'unga ko 'eni 'oku fakalao ka 'oku fakamo'oni'i lahi — kau ai 'a e ngaahi kautaha 'a e EU — ko ha toenga fakatemokalati 'oku ne fakavaivai'i 'a e tu'unga tatau fakapolitikale na'e fakataumu'a ke fakalakalaka 'a e tau'ataina 'o e fefononga'aki.

Ko e hā ʻe lava ke fai ʻe he kau tangataʻi fonua ʻo e ʻIunioni ʻa ʻIulopé ʻoku nau fefonongaʻakí ke nau taukaveʻi ʻa e liliú?

'E lava ke fili 'a e kakai 'o e fonua fe'ave'aki 'i he fili 'o e Fale Alea 'o 'Iulope ('a ia 'oku fai 'e he tokolahi 'i he totongi ma'ulalo ange 'i he kakai 'o e fonua), kau mo e ngaahi founga 'o e EU Citizens' Initiative, kau 'i he ngaahi kautaha 'o e sosaieti sivile hange ko e 'Iunioni 'o e kau Federalists 'o 'Iulope pe Kulupu Tu'utu'uni 'o e Hikifonua, pea fetu'utaki ki honau fonua tupu'anga 'i he wellfa an their MEPs 'oku reta. ‘Oku tauhi ‘e he ngaahi fonua ‘e ni‘ihi ‘a e ngaahi fakataha alēlea fakafo‘ituitui ‘o e kau nofo muli ‘a ia ‘oku nau fafanga‘i ‘a e ngaahi founga fakalaó. Ko e fonua 'o e taukapo 'oku movetevete ka 'oku ngaue.