कदाचित् नम्रता कथं गुणः इति गण्यते स्म—अद्य च कथं अस्माकं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति स्म

विस्मृतः गुणः : किमर्थं नम्रता कदापि दुर्बलत्वस्य विषये नासीत्

भवता सह कार्यं कृतस्य सर्वाधिकं प्रभावी नेतारं चित्रयतु। किं ते कक्षे उच्चैः उच्चैः वदन्ति स्म ? किं ते प्रत्येकं समागमे आधिपत्यं कृतवन्तः, पुशबैक् निरस्तं कृतवन्तः, व्यक्तित्वस्य निरपेक्षबलेन निर्णयान् बुलडोजरं च कृतवन्तः? प्रायः निश्चितरूपेण न। ये नेतारः स्थायिभावं त्यजन्ति ते सामान्यतया ते एव भवन्ति ये वक्तुं अपेक्षया अधिकं शृण्वन्ति, ये दबावे अपि स्वप्रतिक्रियाः नियन्त्रणे धारयन्ति, ये च कदापि तस्य निष्पादनस्य आवश्यकतां विना वास्तविकं अधिकारं वहन्ति इव दृश्यन्ते यत् भवन्तः साक्षिणः आसन्, तस्य कृते सम्भवतः शब्दं विना, तत् नम्रतायाः प्राचीनः गुणः आसीत् — अस्माकं आधुनिकः अवधारणायाः निराकरणेन यत् सूचयिष्यति तस्मात् अपि दूरतरं शक्तिशाली अस्ति ।

अस्माभिः नम्रतायाः गम्भीरः अपमानः कृतः। अद्य शब्दः भीरुतायाः, निष्क्रियतायाः, द्वारचटा ऊर्जायाः च चित्राणि मनसि आकर्षयति। वयं तत् जनानां सह सम्बध्दयामः ये स्वस्य वकालतम् कर्तुं न शक्नुवन्ति, ये सम्मुखीकरणात् संकुचन्ति, ये जगतः आकारं न दत्त्वा तेषां कृते घटितुं ददति। परन्तु एषा व्याख्या अरस्तू, स्टोइक-जनाः, अथवा प्रारम्भिक-ईसाई-चिन्तकान् भ्रमितवन्तः स्यात् ये नम्रतां महान् चरित्रस्य आधारभूतगुणत्वेन उन्नतयन्ति स्म तेषां कृते नम्रतायाः दुर्बलतायाः सह किमपि सम्बन्धः नासीत् । तत् किमपि दूरं कठिनतरं साधयितुं विषये आसीत् : कच्चाशक्तिः तर्कस्य वशीकरणम् ।

प्राचीनचिन्तकानां कृते नम्रतायाः वस्तुतः किं अर्थः आसीत्

अरस्तू नम्रतां — ग्रीकभाषायां praotes — स्वस्य नैतिकरूपरेखायाः केन्द्रे सम्यक् क्रोधस्य गुणत्वेन स्थापितवान् । सः क्रोधस्य, रागस्य वा निराकरणस्य वकालतम् न कुर्वन् आसीत् । सः अवगच्छत् यत् क्रोधः, समुचितप्रमाणेन, यथार्थ-अन्यायस्य न्याय्यः, आवश्यकः अपि मानवीयः प्रतिक्रिया अस्ति । सः यत् समस्यां निदानं कृतवान् तत् आसीत् यः व्यक्तिः सर्वथा क्रोधं न अनुभवति (एकप्रकारस्य नैतिकजडता) अथवा यः व्यक्तिः परिस्थितेः असमानानुपातेन क्रोधेन उड्डीयते नम्रता मध्यमार्गः आसीत् : स्थितिः यत् वारयति, यदा तत् वारयति, तत् सम्यक् व्यक्तिं प्रति, सम्यक् प्रकारेण व्यक्तं प्रति अनुभवन्।

इयं उल्लेखनीयरूपेण परिष्कृता मनोवैज्ञानिकसंकल्पना अस्ति। अरस्तू मूलतः अस्माकं शब्दावलीयां पदस्य प्रवेशात् सहस्राब्दद्वयं पूर्वं भावनात्मकनियमनस्य वर्णनं कुर्वन् आसीत् । नम्रः व्यक्तिः भावनात्मकरूपेण समतलः न भवति — ते भावात्मकरूपेण सटीकाः भवन्ति । तेषां शक्तिः, रागः, प्रत्ययः च अस्ति, परन्तु तेषां प्रशिक्षितं यत् तानि बलानि स्वविवेकस्य पुरतः न धावन्तु । सः प्रशिक्षणः यथार्थबलस्य चिह्नम् इति सः आह, यतः पार्ष्णिभागे शक्तिशालिनीं वृत्तिम् आनयितुं केवलं मुक्तं कर्तुं अपेक्षया दूरतरं परिश्रमः भवति ।

| मार्कस ऑरेलियस् स्वस्य निजपत्रिकासु पुनः पुनः अस्य विचारस्य विषये पुनः आगतः । कोटिजनानाम् उपरि निरपेक्षशक्तियुक्तः रोमनसम्राट् कुण्ठायाः, अभिमानस्य, प्रतिक्रियाशीलनिर्णयानां मोहकस्पष्टतायाः वा न व्याप्तः इति स्मरणं कुर्वन् स्वसन्ध्यां व्यतीतुं चितवान् सः अनुशासनः दुर्बलता नासीत् । तस्य मध्ये स्थितं अत्याचारी भवितुं च एकमात्रं वस्तु आसीत् इति सः मन्यते स्म ।

आधुनिकसङ्गठनेषु अहङ्कार-प्रेरितनेतृत्वस्य गुप्तव्ययः

अस्माभिः अस्माकं समकालीनव्यापारसंस्कृतेः बहुभागः नम्रतायाः विपरीतभागे एव निर्मितः। उद्यमशीलतायाः प्रबलः पौराणिकः दूरदर्शिनः उत्सवं करोति यः सर्वेभ्यः दत्तांशेभ्यः उपरि स्वस्य आतङ्कं विश्वसिति, यः प्रतियोगिनां भयङ्करं करोति, यः संशयं उद्घोषयति, केवलं प्रत्ययस्य उपरि आक्रमणं करोति च। अस्य आर्केटाइपस्य एकः आकर्षकः आख्यानगुणः अस्ति । उत्तमं वृत्तचित्रं करोति। दुर्लभतया स्थायिसंस्थाः भवन्ति।

सङ्ख्याः आश्चर्यजनकाः सन्ति। २०२३ तमे वर्षे गैलप् इत्यनेन कृते अध्ययने ज्ञातं यत् प्रबन्धकाः कर्मचारिणां संलग्नता-अङ्कानां विचरणस्य न्यूनातिन्यूनं ७०% भागं धारयन्ति — तथा च दुर्बल-अङ्कैः सह सर्वाधिकं सहसंबद्धाः व्यवहाराः सटीकरूपेण एव आसन् ये अनियंत्रित-प्रतिक्रियाशील-नेतृत्वस्य प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति: निराकरणं, भावनात्मक-अस्थिरता, असहमति-दृष्टिकोणानां श्रवणस्य अनिच्छा यत्र नेतारः नियमितरूपेण वृत्त्या आँकडानां अधिलिखनं कुर्वन्ति, ईमानदारप्रतिक्रियायाः दण्डं ददति, अथवा विनयं दायित्वरूपेण व्यवहरन्ति, तेषु संस्थासु महत्त्वपूर्णतया अधिकं कारोबारं प्रतिवेदयन्ति । येषु उद्योगेषु प्रतिभाधारणं प्रतिस्पर्धात्मकं लाभं भवति — प्रौद्योगिकी, व्यावसायिकसेवा, स्वास्थ्यसेवा — तेषु सः अमूर्तव्ययः नास्ति । इदं प्रत्यक्षतया मन्दतरं उत्पादचक्रं, अवनतग्राहकसम्बन्धं, द्वारात् बहिः गच्छन् संस्थागतज्ञानं च अनुवादयति ।

सांस्कृतिकक्षतिः अपि तथैव वास्तविकः अस्ति। यदा नेतृत्वदलः प्रतिक्रियाशीलस्य, अहङ्कार-प्रेरितस्य व्यवहारस्य प्रतिरूपणं करोति तदा सः व्यवहारः प्रत्येकस्मिन् स्तरे सामान्यः भवति । दलाः समीचीनतां न अपितु आत्मविश्वासयुक्ताः दृश्यन्ते इति अनुकूलनं कर्तुं आरभन्ते । त्रुटयः उपरि न भवन्ति अपितु गुप्ताः भवन्ति। सभाः समस्यानिराकरणसत्रं न अपितु प्रदर्शनं भवन्ति। संस्थायाः यत् सूचना सर्वाधिकं श्रोतव्यं तत् एव सूचना यस्याः श्रोतुं आवश्यकाः जनाः तेषां कृते न्यूनतमा सम्भावना वर्तते।

व्यापारे प्रतिस्पर्धात्मकलाभरूपेण नम्रता

अरस्तू-चक्षुषा नम्रतां पुनः स्वरूपयन्तु तर्हि उच्च-प्रदर्शन-दलेषु सर्वत्र द्रष्टुं आरभन्ते । उत्पादप्रबन्धकः यः ग्राहकशिकायतां तत्क्षणं दलस्य निर्णयानां रक्षणं विना शृणोति — ततः वास्तवतः मार्गचित्रं परिवर्तयति । यः मुख्याधिकारी, सामरिकः दावः न्यूनप्रदर्शनं करोति इति प्रमाणैः सह प्रस्तुतः, सः स्वस्य अहङ्कारस्य रक्षणार्थं इतिहासस्य पुनर्लेखनस्य आवश्यकतां विना पाठ्यक्रमं समायोजयति। यः दलनायकः प्रक्रिया-अटङ्क-गले कुण्ठितः भवति परन्तु तां कुण्ठां दोष-सत्रस्य अपेक्षया शान्त-संरचित-समस्या-निराकरण-वार्तालापं प्रति प्रवाहयति। एते सर्वे एकस्यैव अन्तर्निहितगुणस्य अभिव्यक्तिः सन्ति- तर्कसंगतशासनस्य अधीनं धारिता शक्तिः।

वास्तवतः आधुनिकसङ्गठनसंशोधनस्य केचन अत्यन्तं मापनीयाः नेतृत्वगुणाः अरस्तू यत् वर्णयति स्म तस्य प्रत्यक्षं नक्शाङ्कनं कुर्वन्ति । मनोवैज्ञानिकसुरक्षा — गूगलस्य परियोजना अरस्तू (नाम संयोगः नास्ति) उच्चप्रदर्शनदलेषु एकमेव महत्त्वपूर्णं कारकं इति चिह्निता — मौलिकरूपेण तेषां नेतारणाम् उपरि निर्भरं भवति ये जनान् वक्तुं दण्डं न ददति तदर्थं प्राचीनचिन्तकाः यत् प्रकारस्य अभ्यासितं आत्मनियमं प्रति दर्शयन्ति स्म तत् आवश्यकम्। यदि भवतः क्रोधः, अभिमानः, रक्षात्मकता वा स्वचालकेन चाल्यते तर्हि भवन्तः मनोवैज्ञानिकसुरक्षां निर्मातुं न शक्नुवन्ति।

<ब्लॉककोट> | इति

कार्यस्थले नम्रतायाः पञ्च व्यावहारिकाः आयामाः

प्राचीनगुणस्य नित्यव्यवहारे अनुवादयितुं तस्य ठोसव्यवहारेषु विच्छेदनं आवश्यकम्। शास्त्रीयरूपरेखायाः समकालीननेतृत्वसंशोधनस्य च आधारेण व्यावसायिकसन्दर्भे नम्रता अनेकविशिष्टपरिमाणेषु अभिव्यक्तं भवति:

इति
• मापनप्रतिक्रिया : प्रत्येकं घर्षणबिन्दुं संकटरूपेण प्रवर्धयितुं न अपितु भवतः प्रतिक्रियायाः तीव्रताम् परिस्थितेः वास्तविकतीव्रतायां मेलनं करणीयम् ।
• ग्राहकश्रवणम् : प्रतिक्रियानिर्माणपूर्वं प्रतिक्रियायाः असहमतिस्य च यथार्थतया संसाधनं करणम्, न तु अन्यः कश्चन वदति तस्य समयस्य उपयोगेन भवतः खण्डनस्य सज्जीकरणार्थम् ।
• अहङ्कार-वियुग्मितः निर्णयः : कस्यचित् एकस्य निर्णयस्य परिणामात् स्वस्य तादात्म्यं आत्ममूल्यं च पृथक् कृत्वा, येन भवन्तः व्यक्तिगतपराजयरूपेण अनुभवं विना पाठ्यक्रमस्य संशोधनं कर्तुं शक्नुवन्ति।
• आनुपातिकजवाबदेही : जनान् अपमानं विना समुचितमानकेषु धारयितुं, रक्षात्मकं तर्कीकरणं विना स्वस्य कृते अपि समानं मानकं स्वीकुर्वन् ।
• प्रक्रियायाः सह धैर्यम् : समयस्य आवश्यकतां जनयति इति परिस्थितिषु वेगं बलात् कर्तुं आवेगस्य प्रतिरोधः — भवेत् तत् कठिनं दलवार्तालापं, जटिलं उत्पादनिर्णयः, अथवा पुनर्निर्माणस्य आवश्यकतां विद्यमानः सम्बन्धः वा।

इति

एतेषु कश्चन अपि निष्क्रियगुणः नास्ति। प्रत्येकं सक्रियप्रयत्नस्य, पुनः पुनः अभ्यासस्य, — समीक्षात्मकरूपेण — वास्तविकसमयस्य आत्मजागरूकतायाः च आवश्यकता भवति । यदि भवन्तः अतिप्रतिक्रियां कर्तुं प्रवृत्ताः इति न जानन्ति तर्हि भवन्तः मापितप्रतिक्रियां प्रदर्शयितुं न शक्नुवन्ति । अहङ्कारं निर्णयात् बहिः धारयितुं न शक्नोषि यदि प्रथमं सः कक्षं प्रविष्टः इति न लक्षितवान् । अत एव प्राचीनचिन्तकाः एतावत् आग्रहं कुर्वन्ति स्म यत् नम्रता संस्कृतः गुणः एव, न तु स्वाभाविकः स्वभावः । सुचिन्तित-अभ्यासेन विकसितं भवति, न आविष्कृतम्।

प्रणाल्याः संरचना च कथं नम्रनेतृत्वस्य समर्थनं करोति

संगठनमनोविज्ञानात् एकः अल्पप्रशंसितः अन्वेषणः अस्ति यत् व्यक्तिगतगुणः पर्याप्तः नास्ति। यथार्थतः अनुशासितः नेता अपि प्रतिक्रियाशीलः, अहङ्कार-प्रेरितः व्यवहारे धक्कायितुं शक्यते यदा तेषां वातावरणं अराजकं भवति, यदा दत्तांशः अनुपलब्धः भवति, यदा लघु-अग्नयः नित्यं तत्कालं निर्णयान् आग्रहयन्ति, अथवा यदा तेषां परितः परिचालन-कोलाहलः एतावत् उच्चैः भवति यत् शान्त-प्रतिबिम्बः संरचनात्मकरूपेण असम्भवः भवति अत एव समीचीनसञ्चालनमूलसंरचनायाः निर्माणं केवलं उत्पादकताचिन्ता न भवति — नेतृत्वचरित्रचिन्ता एव ।

यदा नेतारः स्वसङ्गठने किं भवति इति स्पष्टं, वास्तविकसमये दृश्यतां प्राप्नुवन्ति तदा ते उत्तमनिर्णयान् कुर्वन्ति — न केवलं यतोहि तेषां समीपे उत्तमसूचना भवति, अपितु तेषां चिन्ता न्यूना भवति चिन्ता प्रतिक्रियाशीलव्यवहारस्य प्राथमिकचालकानाम् एकः अस्ति । यदा संस्थापकः न जानाति यत् तेषां दलं लक्ष्यं प्रहरति वा, ग्राहकाः सन्तुष्टाः सन्ति वा, नगदप्रवाहः धारयति वा, तदा ते अतिसजगाः नियन्त्रणं च कुर्वन्ति अन्यथा तेषां यत् मृदुत्वं प्रदर्शयितुं शक्यते तत् अन्धस्य शल्यक्रियायाः तनावेन बहिः सङ्कीर्णं भवति।

एतत् एव Mewayz इत्यादीनि मञ्चानि अधिकं इच्छितनेतृत्वस्य समर्थनं कुर्वन्ति परिस्थितयः निर्मान्ति । सीआरएम, वेतनसूची, मानवसंसाधनं, बेडाप्रबन्धनं, विश्लेषणं, चालानं, बुकिंग्, इत्यादीनि च विस्तृतानि २०७ एकीकृतमॉड्यूलानि सन्ति, मेवेज् वर्धमानव्यापाराणां कृते — एकलसञ्चालकानां कृते वैश्विकरूपेण ग्राहकानाम् सेवां कुर्वतां उद्यमानाम् — एकीकृतं परिचालनचित्रं ददाति यदा भवतः CRM, HR data, financial dashboards च सर्वे एकस्मिन् स्थाने सुलभाः भवन्ति तदा विखण्डितसूचनायाः दीर्घकालीनः निम्नस्तरीयः आतङ्कः निवृत्तः भवति । नेतारः यत् घटते इति भयं कुर्वन्ति तस्य अपेक्षया यथार्थतः यत् घटते तस्य प्रतिक्रियां दातुं शक्नुवन्ति । तत् स्पष्टतरस्य, शान्ततरस्य, अधिकविचारितस्य निर्णयस्य संरचनात्मकं सक्षमीकरणम्।

विचारितनेतृत्वसंस्कृतेः पुनर्निर्माण

सांस्कृतिकमूल्यत्वेन नम्रतायाः पुनर्प्राप्तिः केवलं व्यक्तिगत-एपिफेनीद्वारा न भविष्यति। तस्य आवश्यकता अस्ति यत् संस्थाः तत्सम्बद्धानां व्यवहारानां स्पष्टतया पुरस्कृत्य, तस्य विरोधं कुर्वतां व्यवहाराणां पुरस्कारं त्यक्तुं च अपेक्षन्ते । तस्य अर्थः अस्ति यत् तस्य दलस्य नेतृत्वस्य उत्सवः यः पूर्वमेव शान्ततया च समस्यां उपरि आगतवान्, न केवलं यः संकटस्य नाटकीयरूपेण समाधानं कृतवान् यस्य विकासः कदापि न कर्तव्यः आसीत् अस्य अर्थः अस्ति यत् ये नेतारः तेभ्यः अधिकं स्थायि-दलानि निर्मान्ति, न तु केवलं जनान् दह्य प्रभावशालिनः अल्पकालीन-परिणामान् जनयन्तः नेतारः ।

अस्य अर्थः अपि अस्ति यत् मूल्याङ्कनरूपरेखाः निर्मातव्याः ये उत्पादनमापकानां पार्श्वे भावनात्मकबुद्धिं मापयन्ति । पैटागोनिया, ब्रिजवाटर एसोसिएट्स् इत्यादीनां कम्पनीनां, तथा च अनेकेषां निरन्तरं उच्च-प्रदर्शन-प्रौद्योगिकी-संस्थानां संरचित-चिन्तनं, निष्कपट-प्रतिक्रिया-संस्कृतयः, मनोवैज्ञानिक-सुरक्षा च स्पष्टतया संगठनात्मक-प्राथमिकताः कृताः — न तु फील्-गुड-उपक्रमाः इति रूपेण, अपितु प्रतिस्पर्धात्मक-अन्तर्निर्मित-अन्तर्गत-संरचनारूपेण एते निवेशाः धारणे, नवीनतायां, निर्णयगुणवत्तायां च फलं ददति इति प्रमाणम् अधुना पर्याप्तं स्थूलं यत् तस्य अवहेलना एव प्रतिक्रियाशीलस्य, प्रमाणप्रतिरोधीचिन्तनस्य रूपम् अस्ति।

अद्यत्वे मेवेज् इत्यस्य उपयोगं कुर्वतां १३८,००० व्यवसायानां कृते मञ्चः परिचालनदक्षतायाः अपेक्षया अधिकं प्रदाति । यदा दलाः स्वदत्तांशं स्पष्टतया द्रष्टुं शक्नुवन्ति, घर्षणं विना मॉड्यूलेषु संवादं कर्तुं शक्नुवन्ति, ग्राहकसम्बन्धात् आरभ्य कर्मचारिणां समयनिर्धारणपर्यन्तं सर्वं एकस्मिन् सुसंगतवातावरणे प्रबन्धयितुं शक्नुवन्ति तदा ते स्वस्य अग्निशामकस्य परिमाणस्य अपेक्षया स्वनिर्णयानां गुणवत्तायां ध्यानं दातुं स्वतन्त्राः भवन्ति सा कार्यस्पष्टता एव श्वसनकक्षं निर्माति यस्मिन् नम्रतादिगुणानां वास्तविकरूपेण कार्यं कर्तुं स्थानं भवति।

प्राचीनपाठः आधुनिकः अनिवार्यः

अस्ति

नम्रता शीघ्रमेव बोर्डरूमस्य प्रचारशब्दः न भविष्यति। अस्मिन् विघटनस्य गतिजशक्तिः, व्यस्तसंस्कृतेः विपण्यसाहसः, सर्वान् विघ्नान् अतिक्रम्य एकान्तप्रतिभायाः सन्तोषजनकनाटकस्य अभावः अस्ति परन्तु तदेव तस्य पुनर्प्राप्तियोग्यं करोति। ये गुणाः वास्तवतः स्थायिसंस्थानां निर्माणं कुर्वन्ति, उच्चप्रदर्शनदलानां स्थापनं कुर्वन्ति, कालान्तरेण च व्यापकविश्वासं जनयन्ति ते प्रायः शान्ततराः भवन्ति । ते प्रेरणादायकाः उत्पत्तिकथाः न कुर्वन्ति। ते किमपि नकली कर्तुं कठिनतरं धारयितुं बहुमूल्यं च कुर्वन्ति: यथार्थतः कार्यं कुर्वन्ति संस्थाः।

अरिस्टोटलः जानाति स्म यत् गुणः न भवति यत् भवन्तः सुलभसमये यत् कुर्वन्ति। यदा प्रतिक्रियाप्रवृत्तिः प्रबलतमा भवति, यदा अहङ्कारस्य सर्वाधिकं रक्षणं भवति, यदा आत्मविश्वासं कर्तुं दबावः उच्चैः भवति तदा भवन्तः यत् कुर्वन्ति। तेषु क्षणेषु यः नेता मृदुतां संवर्धितवान् — न तु निष्क्रियतारूपेण, अपितु प्रशिक्षितः, स्वशक्तेः तर्कसंगतशासनरूपेण — सः उत्तमनिर्णयान् करिष्यति, अधिकनिष्ठावान् दलं निर्मास्यति, केवलं मात्रां वर्धयन्त्याः अपेक्षया अधिकं स्थायिचिह्नं त्यक्ष्यति ।

प्राचीनः गुणः न अवशेषः। मार्गचित्रम् अस्ति । तथा च ये प्रचण्डजटिलतायाः नित्यविक्षेपस्य च युगे व्यापारनिर्माणं कुर्वन्ति तेषां कृते प्राचीनजगत् अस्मान् त्यक्तवान् प्रज्ञायाः व्यावहारिकतमः भागः भवेत्।

प्रायः पृष्टाः प्रश्नाः

मृदुतायाः वस्तुतः किं अर्थः, किं च दुर्बलतायाः समानम् ?

नम्रता न दुर्बलता—यत् वशगतं बलम्। ऐतिहासिकदृष्ट्या अयं शब्दः प्रशिक्षितस्य युद्धाश्वस्य वर्णनं करोति स्म : शक्तिशाली, बलस्य समर्थः, तथापि अनुशासितः प्रतिक्रियाशीलः च । जनानां विषये प्रयुक्ते नम्रतायाः अर्थः आक्रामकरूपेण रक्षात्मकरूपेण वा प्रतिक्रियां कर्तुं क्षमता भवति परन्तु सचेतनतया संयमस्य चयनं भवति । यस्य कस्यचित् आत्मनः प्रमाणीकरणस्य आवश्यकता नास्ति तस्य शान्तविश्वासः एव, यस्य संवर्धनं अनियंत्रित-आक्रामकतायाः अपेक्षया दूरं कठिनतरम् अस्ति ।

आधुनिकसंस्कृतौ नम्रता कथं नकारात्मकलक्षणरूपेण दृश्यते स्म ?

पाश्चात्यसंस्कृतिः दृश्यतायाः मूल्येन सह समीकरणं कर्तुं आरब्धा इति कारणेन क्रमेण परिवर्तनं जातम् । उच्चैः, आधिपत्यं, आत्मप्रचारः च योग्यतायाः प्रॉक्सी अभवन् । सामाजिकमाध्यमेन एतत् अधिकं प्रवर्धितम्-साहसस्य पुरस्कृत्य, शान्ततायाः दण्डः च। एकदा प्रशंसनीयं स्वशासनं यत् मन्यते स्म तत् निष्क्रियता इति पुनः ब्राण्ड् अभवत् । परिणामः एकः संस्कृतिः अस्ति या कार्यप्रदर्शनं नेतृत्वेन सह भ्रमितं करोति, अधिकांशव्यावसायिकवातावरणेषु यथार्थतया प्रभाविणः, स्थिराः जनाः न्यूनमूल्याः, अल्पमान्यता च त्यजन्ति ।

व्यापारे जानी-बुझकर नेतृत्वकौशलरूपेण नम्रतायाः अभ्यासः कर्तुं शक्यते वा ?

अवश्यम् । नम्रनेतृत्वं-गभीरं श्रोतुं, प्रतिक्रियां दातुं पूर्वं विरामं कृत्वा, अन्येषां सशक्तीकरणं च-दलविश्वासे, धारणे च मापनीयं परिणामं जनयति। |

अद्य नम्रतायाः विकासाय कश्चन कानि व्यावहारिकपदानि स्वीकुर्वितुं शक्नोति ?

इच्छया विरामैः आरभत—तनावपूर्णसमागमे प्रतिक्रियां दातुं पूर्वं, प्रतिक्रियाशीलं ईमेल प्रेषणात् पूर्वं, विचारं निराकर्तुं पूर्वं। स्वस्य खण्डनं न सज्जीकृत्य सक्रियश्रवणस्य अभ्यासं कुर्वन्तु। स्वपरिचयं स्वमतात् पृथक् कुर्वन्तु येन प्रतिक्रिया आक्रमणवत् न अनुभूयते। कालान्तरे एताः लघु-अभ्यासाः अन्ये सहजतया विश्वसन्ति इति ज्ञातुं शक्यं स्थिरतां परिणमयन्ति । नम्रता, कस्यापि गुणवत्, अभ्यासस्य अनुशासनस्य अपेक्षया न्यूनतया व्यक्तित्वलक्षणम् अस्ति।