Qorannoon deeggarsa mootummaan deeggaramu barruulee bu’aa argachuuf hojjetan irratti maxxanfamuu hin qabu

"Saayinsiin bu'uura guddinaa yoo ta'u, yeroo ummataan maallaqaan gargaaramu faayidaan isaa kan ummataa ta'uu qaba. Bu'aa qorannoo mootummaan maallaqaan gargaaru kaffaluun beekumsa mataa isaa irratti gibira kaffalamuudha, kalaqa nuti jajjabeessuuf barbaannu sana gufachiisa." - Ilaalcha Mana Kitaabaa Qorannoo

Goolabbii: Duudhaalee Bu’aa wajjin walsimsiisuu

Sochiin qorannoo maallaqa mootummaan deeggaramu barruulee bu’aa argachuuf hojjetan irraa adda baasuuf taasifamu bu’aa isaa akeeka jalqabaa wajjin waan walsimsiisuuf jabina argachaa jira. Innis invastimantii mootummaa doolaara biliyoona hedduutti tilmaamamu qorannoo irratti dhiibbaa guddaa qabaachuu danda'u akka galmaan ga'u mirkaneessuudha. Open Access ajajuudhaan sirna ikoo qorannoo caalaatti haqa qabeessa, gahumsa qabuu fi saffisaa ta’e uumuu dandeenya. Falaasamni sirna dhaqqabamaa fi walta’iinsaa gaarii guddaaf ijaaruu kun mala nuti Mewayz keessatti fudhannu calaqqisiisa, bakka OS daldalaa moojuularii keenya saayiloota diiguu fi adeemsa hojii iftoomina, gahumsa qabu guddisuuf qophaa’e. Yeroon addunyaan maxxansaa akaadaamii ethos walfakkaataa hammachuu, beekumsi mootummaan maallaqaan gargaaru dhuguma ummata akka tajaajilu mirkaneessuudha.

Gaaffilee Irra Deddeebiin Gaafataman

Ummanni Qorannoo Mootummaan Maallaqaan Argamuuf Yeroo Lama Kaffaltii Hin Qabu

Mootummaan tokko deeggarsa qorannoo yeroo badhaasu, beekumsa namaa tarkaanfachiisuu, rakkoolee murteessoo ta’an furuu, fi kalaqa faayidaa walootiif boba’aa ta’e kaayyeffatee maallaqa ummataa invast gochuudha. Qorannoon kaffaltoota gibiraatiin maallaqaan gargaarame kun qabeenya mootummaa ta’uu qaba. Haa ta’u malee, sirni amma jiru yeroo baay’ee hojiin kun gara barruulee barnootaa bu’aa argachuuf hojjetanitti akka darbu kan argu yoo ta’u, isaanis sana booda argachuuf kaffaltii garmalee kaffalu. Kunis haala wal-faallaa ta’e kan ummanni qorannoo kanaaf yeroo lama kaffalu uuma: tokkoffaa gibira isaaniitiin, lammaffaan kaffaltii maallaqa maallaqaan bitamuu dhaabbilee manneen kitaabaa isaaniitiin kaffalaniin. Moodeelli kun maallaqaan itti fufiinsa kan hin qabne qofa osoo hin taane beekumsa uumuuf yaadame sana bu’uuraan tamsa’ina daangeessa.

Dirqama Naamusaa Banaa Argachuu

Falmiin naamusaa inni jalqabaa qajeelaa dha: beekumsi maallaqa mootummaan maddisiisu faayidaa ummataa ta’uu qaba. Boqonnaan wal’aansa kaansarii ykn qorannoon jijjiirama qilleensaa murteessaan tokko dallaa kaffaltii duuba yeroo cufamu, kaayyoo maallaqa mootummaa waliin wal faallessa. Qorattoonni dhaabbilee maallaqa xiqqaa qaban, warri imaammata baasan, gaazexeessitoonni, fi lammiileen fedhii barbaadan akka hin arganne dhorkamuun, guddina saffisiisaa fi dhiibbaa hawaasa qorannichi qabu daangeessa. Maxxansi Open Access (OA) kan barreeffamoonni bilisaan toora interneetii irratti argaman, hojiin mootummaan maallaqaan deeggaramu ummata tajaajiluu qaba jedhu seera dimokiraasii wajjin kan walsimudha. Bu’aan invastimantii kanaa nama kamiinuu, bakka kamittuu, danqaa maallaqaa malee dubbifamuu, hojiirra oolchuu fi irratti ijaaramuu akka danda’u ni taasisa. Kunis kalaqa saffisiisuun bu’aa guddaa invastimantii mootummaa irraa argamu mirkaneessa.

Dinagdee Dogoggoraa Moodeela Bu’aadhaaf

Moodeelli maxxansaa aadaa walqixxummaa dinagdee gadi fageenyaan mudaa qabu dhiyeessa. Yuunivarsiitiiwwanii fi dhaabbileen mootummaa gahee maallaqaa sadii qabu: mindaa qorattoota hojii sana gaggeessan ni kaffalu, yeroo baay'ee hojiin sun akka maxxanfamu maxxansitootaaf kaffaltii fuula ykn Kaffaltii Adeemsa Barruu (APCs) kaffalu (keessumaa moodeelota OA "warqee" ta'aniin), achiis qorannoo qindaa'e bifa maallaqa barruuleetiin deebifachuuf kaffaltii maallaqa galchuu guddaa kaffalu. Maxxansitoonni bu’aa argachuuf hojjetan sirna ikoo guutuu maallaqaan jijjiiruu danda’aniiru, bu’aa guddaa kan haammatan yoo ta’u, qabiyyee sana qabatamaan uumuu ykn gamaaggama hiriyaatiin gumaacha xiqqaa kan godhan yoo ta’u, kunis baay’inaan hawaasa barnootaatiin fedhiidhaan kan raawwatamudha. Kunis maallaqa murteessaa dhaabbilee mootora qabatamaa qorannoo fi kalaqaa ta’an irraa fageessa.

Daandii Qabatamaa Fuulduratti: Dhaqqabummaa Banaa Dirqisiisuu

Jijjiiramni barbaachisaa qofa miti; amma duras adeemsifamaa jira. Qaamoleen mootummaa maallaqa kennan hedduun addunyaa guutuu imaammata fudhattoonni deeggarsa argannoo isaanii kuusaawwan Open Access keessatti akka maxxansan gaafatu hojiirra oolchaa jiru. Kun bifa jalqabaa lama qabaachuu danda’a:

Goolabbii: Gatii Bu’aa wajjin walsimsiisuu

Sochiin qorannoo maallaqa mootummaan deeggaramu barruulee bu’aa argachuuf hojjetan irraa adda baasuuf taasifamu bu’aa isaa akeeka jalqabaa wajjin waan walsimsiisuuf jabina argachaa jira. Innis invastimantii mootummaa doolaara biliyoona hedduutti tilmaamamu qorannoo irratti dhiibbaa guddaa qabaachuu danda'u akka galmaan ga'u mirkaneessuudha. Open Access ajajuudhaan sirna ikoo qorannoo caalaatti haqa qabeessa, gahumsa qabuu fi saffisaa ta’e uumuu dandeenya. Falaasamni sirna dhaqqabamaa fi walta’iinsaa gaarii guddaaf ijaaruu kun mala nuti Mewayz keessatti fudhannu calaqqisiisa, bakka OS daldalaa moojuularii keenya saayiloota diiguu fi adeemsa hojii iftoomina, gahumsa qabu guddisuuf qophaa’e. Yeroon addunyaan maxxansaa akaadaamii ethos walfakkaataa hammachuu, beekumsi mootummaan maallaqaan gargaaru dhuguma ummata akka tajaajilu mirkaneessuudha.