شەڕی هاستینگس تا چەند گرنگ بوو؟

<بەش>

ئەو ڕۆژەی ئینگلتەرا بۆ هەمیشە گۆڕا

لە 14ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1066 دوو سوپا لە کێڵگەیەکدا لە نزیک شاری هاستینگس لە باشووری ئینگلتەرا شەڕیان کرد. ئەمە تەنیا شەڕێکی دیکە نەبوو لە مێژوویەکی دوور و درێژی ململانێکان؛ ڕووداوێکی سەرەکی بوو کە لە بنەڕەتدا نەتەوەی ئینگلیزی و زمان و کولتوور و حوکمڕانییەکەی لە قاڵب دەداتەوە. شەڕی هاستینگس کە لوتکەی ئیدیعای بوێرانەی ویلیام فەتحکەر بوو بۆ سەر تەختی ئینگلیز، کۆتایی سەردەمی ئەنگلۆساکسۆنەکان و سەرەتای دەسەڵاتی نۆرمانەکان بوو. گرنگییەکەی ناتوانرێت زیادەڕەوی تێدا بکرێت، چونکە دەرئەنجامەکانی بۆ چەندین سەدە بەرەو دەرەوە دەڕژان، ئینگلتەرایەکی نوێی دروستکرد کە بۆ هەمیشە جێپەنجەی ئەم شەڕە تاکە ڕۆژە هەڵدەگرێت.

<بەش>

نەزمێکی سیاسی نوێ: سەپاندنی نۆرمان

دەستبەجێترین و دیارترین کاریگەری سەرکەوتنی ویلیام، چاکسازییەکی تەواوەتی چینی فەرمانڕەوای ئینگلیز بوو. شا هارۆڵد گۆدوینسۆن و زۆربەی ئاغاکانی ئەنگلۆساکسۆن لە بەرەکانی شەڕدا لەناوچوون. ویلیام بە شێوەیەکی سیستماتیک شوێنکەوتووانی دڵسۆزی نۆرمان و بریتۆن و فەرەنسی خۆی گۆڕی. ئەمە زیاتر بوو لە گۆڕینی سادەی پاشا؛ ئەوە دامەزراندنی سیستەمێکی فیۆداڵی نوێ بوو کە دەسەڵاتی تا ڕادەیەکی بێ وێنە ناوەند کرد. ویلیام ئیدیعای خاوەندارێتی کۆتایی هەموو زەویەکانی دەکرد، کە دواتر لە بەرامبەر خزمەتکردنی سەربازیدا بە بارۆنەکانی بەخشی. ئەمەش پاشایەتییەکی بەهێز و ناوەندی دروستکرد کە بە پێچەوانەی مۆدێلی ئەنگلۆساکسۆنی لامەرکەزیترەوە وەستابوو. وردی ئەم گۆڕانکارییە لە کتێبی دۆمسدەی ساڵی ١٠٨٦دا دیارە، کە ڕووپێویەکی مۆنۆمێنتالی خاوەن زەوی و سەرچاوەکانە کە خواستی پاشای بۆ کۆنترۆڵکردنی تەواوەتی نیشان دا- ئاستێک لە وردەکاری کارگێڕی کە هەر بزنسێکی مۆدێرن ئیرەیی پێدەبات.

<بەش>

تەلارسازی، زمان و کولتوورێکی تێکەڵاو

کاریگەری نۆرمانەکان زۆر زیاتر لە سیاسەت درێژ بووەوە. ئەوان لە ڕێگەی تەلارسازییەکەیانەوە جێپەنجەیەکی نەسڕاوەیان لەسەر دیمەنی ئینگلیز بەجێهێشتووە. بەردی توند و سەرنجڕاکێشی قەڵاکانی نۆرمان، وەک تاوەری لەندەن، دەستی کرد بە خاڵبەندیکردن لە لادێکان، وەک هێمای دەسەڵات و ئامرازی کۆنترۆڵکردن کاری دەکرد. هاوکات زمانی دادگا و حکومەت و یاسا بوو بە فەرەنسی. لە ماوەی سێ سەدەی داهاتوودا، ئەم فەرەنسییە نۆرمانییە لەگەڵ ئینگلیزی کۆنەکەی خەڵکی ئاساییدا تێکەڵ بوو و ئینگلیزی ناوەڕاستی لەدایک بوو- زمانی چۆسەر. ئەم تێکەڵبوونە وشەسازی ئینگلیزی دەوڵەمەندتر کرد، بەتایبەتی لە بوارەکانی یاسا و حوکمڕانی و هونەردا. گۆڕانی کولتووری قووڵ بوو، ئەرستۆکراسییەکی ئینگلیز-نۆرمانی دروستکرد کە پەیوەندی نوێ لەگەڵ ئەوروپای کیشوەریدا دروست بکات.

<بەش>

میراتە بەردەوامەکان: لە فیۆدالیزمەوە بۆ جیهانی مۆدێرن

ئەمڕۆش دەرئەنجامە درێژخایەنەکانی شەڕی هاستینگس هەست پێدەکرێت. سیستەمی فیۆداڵی کە ویلیام دامەزراند، پەرەی سەند و بوو بە پاشایەتی دەستوری بەریتانیا. ئەو پێکهاتە کارگێڕییانەی کە نۆرمانەکان دایاننابوو، بنەمای خەزێنەی ئینگلیزی و سیستەمێکی بەهێزی یاسای گشتییان دانا. پەیوەندی ئینگلتەرا لەگەڵ فەرەنسا بۆ هەمیشە گۆڕانکاری بەسەردا هات، ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی چەندین سەدە ململانێ و ئاڵوگۆڕی کولتووری. ڕەنگە لە هەمووی گرنگتر، ڕووداوەکە ئینگلتەرای بە شێوەیەکی نەگۆڕ بەستەوە بە کیشوەری ئەوروپا و سیاسەتی دەرەوەی بۆ چەندین نەوە لە قاڵب دا. تێگەیشتن لەم ساتەوەختە سەرەکییە وەک تێگەیشتنە لە کۆدی بنەڕەتی سیستەمێکی ئاڵۆز؛ ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە بۆچی پێکهاتەکە بەو شێوەیە ڕەفتار دەکات. هەروەک چۆن ئەمڕۆ بزنسێک پشت بە سیستەمێکی کارپێکردنی تۆکمە دەبەستێت وەک Mewayz بۆ یەکخستنی بەشە جیاوازەکانی- لە HR تا بەڕێوەبردنی پڕۆژە- نۆرمان کۆنکێست "سیستەمێکی کارپێکردنی" نوێی بۆ ئینگلتەرا دانا، کە توخمە جیاوازەکانی پێشتر ناچارکرد کە پێکەوە کاربکەن لە ژێر یەک ستراتیژی یەکگرتوودا.

دەرئەنجامە دەستبەجێیە سەرەکییەکانی شەڕەکە بریتی بوون لە:

• مردنی شا هارۆڵدی دووەم، کۆتایی بە دەسەڵاتی ئەنگلۆساکسۆن هێنا.
• تاج دانانی ویلیام، دوکی نۆرماندی، وەک پاشای ئینگلتەرا لە ڕۆژی کریسمس، ساڵی ١٠٦٦.
• سەرەتای هاریکردنی باکوور (١٠٦٩-١٠٧٠)، هەڵمەتێکی دڕندانە بۆ ژێردەستەکردنی بەرخۆدانی ئەنگلۆساکسۆن کە ماوەتەوە.
• دابەشکردنەوەی زەوی لە ئاغاکانی ئەنگلۆساکسۆنەوە بۆ بارۆنەکانی نۆرمان، کە واقیعی سیاسی نوێ چەسپاند.

<بلۆککۆت> "شەڕی هاستینگس تەنها بڕیاری نەدا کێ دەبێت تاج لەبەر بکات، بڕیاریدا کام لە دوو شارستانیەت دەبێت لەمەودوا زاڵ بێت بەسەر خاکەکەدا. سەرکەوتنەکە شارستانیەتی نۆرمانی کردە باڵادەست لە ئینگلتەرا، و ئینگلتەرای کردە فاکتەری سیاسەتی کیشوەری کە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمەوە نەبووە." <بەش>

دەرەنجام: زیاتر لە تەنها شەڕێک

لە کۆتاییدا گرنگی شەڕی هاستینگس لە خودی سەرکەوتنی سەربازی تێدەپەڕێت. کاتالیستێک بوو بۆ گۆڕانکارییەکی هەمەلایەنەی نیشتمانی. حکومەت و کۆمەڵگا و زمان و دیمەنی فیزیکی ئینگلتەرای داڕشتەوە و کولتوورێکی نوێی تێکەڵاوی دروستکرد کە لە هەردوو نەریتی ساکسۆن و نۆرمان وەرگیرا. ڕووداوەکانی ساڵی ١٠٦٦ ئینگلتەرایان خستە سەر ڕێڕەوێکی نوێ، کاریگەرییان لەسەر گەشەسەندنی هەبوو بۆ هەزار ساڵ. بۆ مێژوونووسان و سەرکردەکان بە هەمان شێوە، وەک بیرخستنەوەیەکی بەهێز کاردەکات کە چۆن ڕووداوێکی یەکلاکەرەوە دەتوانێت تەواوی چوارچێوەی نەتەوەیەک- یان بزنسێک- بگۆڕێت. هەروەک چۆن مێوایز چوارچێوەی مۆدیۆلار بۆ کۆمپانیایەک دابین دەکات بۆ ئەوەی خۆی لەگەڵ بازاڕێکی گۆڕاودا بگونجێنێت و گەشە بکات، فەتحی نۆرمان چوارچێوەیەکی نوێ و ڕەق و کاریگەرانەی دابین کرد کە ئینگلتەرای ناچار کرد پەرەسەندن بێت، میراتێکی بەجێهێشت کە بە شێوەیەکی حاشا هەڵنەگر ناوەندی چیرۆکی جیهانی ئینگلیزی زمانە.

پرسیارە زۆرەکان

ئەو ڕۆژەی ئینگلتەرا بۆ هەمیشە گۆڕا

لە 14ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1066 دوو سوپا لە کێڵگەیەکدا لە نزیک شاری هاستینگس لە باشووری ئینگلتەرا شەڕیان کرد. ئەمە تەنیا شەڕێکی دیکە نەبوو لە مێژوویەکی دوور و درێژی ململانێکان؛ ڕووداوێکی سەرەکی بوو کە لە بنەڕەتدا نەتەوەی ئینگلیزی و زمان و کولتوور و حوکمڕانییەکەی لە قاڵب دەداتەوە. شەڕی هاستینگس کە لوتکەی ئیدیعای بوێرانەی ویلیام فەتحکەر بوو بۆ سەر تەختی ئینگلیز، کۆتایی سەردەمی ئەنگلۆساکسۆنەکان و سەرەتای دەسەڵاتی نۆرمانەکان بوو. گرنگییەکەی ناتوانرێت زیادەڕەوی تێدا بکرێت، چونکە دەرئەنجامەکانی بۆ چەندین سەدە بەرەو دەرەوە دەڕژان، ئینگلتەرایەکی نوێی دروستکرد کە بۆ هەمیشە جێپەنجەی ئەم شەڕە تاکە ڕۆژە هەڵدەگرێت.

ڕێکخراوێکی سیاسی نوێ: سەپاندنی نۆرمان

دەستبەجێترین و دیارترین کاریگەری سەرکەوتنی ویلیام، چاکسازییەکی تەواوەتی چینی فەرمانڕەوای ئینگلیز بوو. شا هارۆڵد گۆدوینسۆن و زۆربەی ئاغاکانی ئەنگلۆساکسۆن لە بەرەکانی شەڕدا لەناوچوون. ویلیام بە شێوەیەکی سیستماتیک شوێنکەوتووانی دڵسۆزی نۆرمان و بریتۆن و فەرەنسی خۆی گۆڕی. ئەمە زیاتر بوو لە گۆڕینی سادەی پاشا؛ ئەوە دامەزراندنی سیستەمێکی فیۆداڵی نوێ بوو کە دەسەڵاتی تا ڕادەیەکی بێ وێنە ناوەند کرد. ویلیام ئیدیعای خاوەندارێتی کۆتایی هەموو زەویەکانی دەکرد، کە دواتر لە بەرامبەر خزمەتکردنی سەربازیدا بە بارۆنەکانی بەخشی. ئەمەش پاشایەتییەکی بەهێز و ناوەندی دروستکرد کە بە پێچەوانەی مۆدێلی ئەنگلۆساکسۆنی لامەرکەزیترەوە وەستابوو. وردی ئەم گۆڕانکارییە لە کتێبی دۆمسدەی ساڵی ١٠٨٦دا دیارە، کە ڕووپێویەکی مۆنۆمێنتالی خاوەن زەوی و سەرچاوەکانە کە خواستی پاشای بۆ کۆنترۆڵکردنی تەواوەتی نیشان دا- ئاستێک لە وردەکاری کارگێڕی کە هەر بزنسێکی مۆدێرن ئیرەیی پێدەبات.

تەلارسازی، زمان و کولتوورێکی تێکەڵاو

کاریگەری نۆرمانەکان زۆر زیاتر لە سیاسەت درێژ بووەوە. ئەوان لە ڕێگەی تەلارسازییەکەیانەوە جێپەنجەیەکی نەسڕاوەیان لەسەر دیمەنی ئینگلیز بەجێهێشتووە. بەردی توند و سەرنجڕاکێشی قەڵاکانی نۆرمان، وەک تاوەری لەندەن، دەستی کرد بە خاڵبەندیکردن لە لادێکان، وەک هێمای دەسەڵات و ئامرازی کۆنترۆڵکردن کاری دەکرد. هاوکات زمانی دادگا و حکومەت و یاسا بوو بە فەرەنسی. لە ماوەی سێ سەدەی داهاتوودا، ئەم فەرەنسییە نۆرمانییە لەگەڵ ئینگلیزی کۆنەکەی خەڵکی ئاساییدا تێکەڵ بوو و ئینگلیزی ناوەڕاستی لەدایک بوو- زمانی چۆسەر. ئەم تێکەڵبوونە وشەسازی ئینگلیزی دەوڵەمەندتر کرد، بەتایبەتی لە بوارەکانی یاسا و حوکمڕانی و هونەردا. گۆڕانی کولتووری قووڵ بوو، ئەرستۆکراسییەکی ئینگلیز-نۆرمانی دروستکرد کە پەیوەندی نوێ لەگەڵ ئەوروپای کیشوەریدا دروست بکات.

میراتە بەردەوامەکان: لە فیۆدالیزمەوە بۆ جیهانی مۆدێرن

ئەمڕۆش دەرئەنجامە درێژخایەنەکانی شەڕی هاستینگس هەست پێدەکرێت. سیستەمی فیۆداڵی کە ویلیام دامەزراند، پەرەی سەند و بوو بە پاشایەتی دەستوری بەریتانیا. ئەو پێکهاتە کارگێڕییانەی کە نۆرمانەکان دایاننابوو، بنەمای خەزێنەی ئینگلیزی و سیستەمێکی بەهێزی یاسای گشتییان دانا. پەیوەندی ئینگلتەرا لەگەڵ فەرەنسا بۆ هەمیشە گۆڕانکاری بەسەردا هات، ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی چەندین سەدە ململانێ و ئاڵوگۆڕی کولتووری. ڕەنگە لە هەمووی گرنگتر، ڕووداوەکە ئینگلتەرای بە شێوەیەکی نەگۆڕ بەستەوە بە کیشوەری ئەوروپا و سیاسەتی دەرەوەی بۆ چەندین نەوە لە قاڵب دا. تێگەیشتن لەم ساتەوەختە سەرەکییە وەک تێگەیشتنە لە کۆدی بنەڕەتی سیستەمێکی ئاڵۆز؛ ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە بۆچی پێکهاتەکە بەو شێوەیە ڕەفتار دەکات. هەروەک چۆن ئەمڕۆ بزنسێک پشت بە سیستەمێکی کارپێکردنی تۆکمە دەبەستێت وەک مێوایز بۆ یەکخستنی بەشە جیاوازەکانی- لە HR تا بەڕێوەبردنی پڕۆژە- نۆرمان کۆنکێست "سیستەمێکی کارپێکردنی" نوێی بۆ ئینگلتەرا دانا، کە توخمە جیاوازەکانی پێشتر ناچارکرد کە پێکەوە کاربکەن لە ژێر یەک ستراتیژی یەکگرتوودا.

دەرەنجام: زیاتر لە تەنها شەڕێک

لە کۆتاییدا گرنگی شەڕی هاستینگس لە خودی سەرکەوتنی سەربازی تێدەپەڕێت. کاتالیستێک بوو بۆ گۆڕانکارییەکی هەمەلایەنەی نیشتمانی. حکومەت و کۆمەڵگا و زمان و دیمەنی فیزیکی ئینگلتەرای داڕشتەوە و کولتوورێکی نوێی تێکەڵاوی دروستکرد کە لە هەردوو نەریتی ساکسۆن و نۆرمان وەرگیرا. ڕووداوەکانی ساڵی ١٠٦٦ ئینگلتەرایان خستە سەر ڕێڕەوێکی نوێ، کاریگەرییان لەسەر گەشەسەندنی هەبوو بۆ هەزار ساڵ. بۆ مێژوونووسان و سەرکردەکان بە هەمان شێوە، وەک بیرخستنەوەیەکی بەهێز کاردەکات کە چۆن ڕووداوێکی یەکلاکەرەوە دەتوانێت تەواوی چوارچێوەی نەتەوەیەک- یان بزنسێک- بگۆڕێت. هەروەک چۆن مێوایز چوارچێوەی مۆدیۆلار بۆ کۆمپانیایەک دابین دەکات بۆ ئەوەی خۆی لەگەڵ بازاڕێکی گۆڕاودا بگونجێنێت و گەشە بکات، فەتحی نۆرمان چوارچێوەیەکی نوێ و ڕەق و کاریگەرانەی دابین کرد کە ئینگلتەرای ناچار کرد پەرەسەندن بێت، میراتێکی بەجێهێشت کە بە شێوەیەکی حاشا هەڵنەگر ناوەندی چیرۆکی جیهانی ئینگلیزی زمانە.